Houtwal.be --> Fruitencyclopedie --> Bijzondere besvruchten -->Zwarte vlierbes - Sambucus nigra


Fruit in de tuin: planten van inheemse bessensoorten: Europese vlierbes

Planten van zwarte vlier (Sambucus nigra)

Planten van zoete kersen (Prunus avium)

Vlierbessen kan je in de siertuin makkelijk kweken. Ze vragen nauwelijks of geen onderhoud en verdragen heel goed snoei. De zwarte vlierbessen zijn rijk aan vitamines en zijn zeer geschikt om te verwerken tot sap, jam, confituur en hoestsiroop.

Overzicht 

Naamgeving bij Sambucus nigra - vlierbessen:

- Wetenschappelijke naam: Sambucus nigra
- Nederlandse naam: vlier, zwarte vlier, Europese vlier, gewone vlier, vlierbessen 
- Familie: Caprifoliaceae (Adoxaceae)
- Engels: Common Elder, Elderberry, elderberries, European Elderberry
- Frans: sureau noir, Sureau, Seuillet, Sagon, Baie de sureau
- Duits: Schwarzer Holunder, Fliederbeere, Holler, Die Flieder, holunderbeere
- Deens: hyldebær

Etymologische betekenis van Sambucus nigra:

Sambucus: Verschillende betekenissen mogelijk: 1) Oude naam voor vlierboom 2) de sambuca is een oud snaarinstrument gemaakt uit vlierhout 3) Van 'sambuke' (Grieks) fluit; verwijzend naar het gebruik om fluitjes te maken van jonge twijgen.

nigra (niger, nigrum): zwart; verwijzend naar de zwarte bessen bij rijpheid

Lees meer etymologische verklaringen van de oorsprong van Latijnse planten namen in "ABC van het plantenlatijn. Betekenis van botanische plantennamen"

Afkomst van inheemse vlierbessenstruik:

De vlierstruik hoort van nature uit in onze streken thuis. Er zijn in het totaal zowat 25 verschillende soorten, die over de ganse wereld verspreid zijn.
De wilde soorten worden door de vogels verspreid en hebben kleinere bessen dan de gekweekte cultuurvariëteiten.

Plantkundige kenmerken van de Sambucus nigra - vlierbes:

Plantenfamilie:  

De vlier wordt meestal tot de Caprifoliaceae - kamperfoeliefamilie gerekend. Soms wordt de Sambucus ook tot de Adoxaceae (Muskuskruidfamilie) en Sambucaceae gerekend.

Sambucus nigra-Zwarte vlierblad. Samengesteld, oneven geveerd. Gezaagde bladrand.

De vlierstruik is een overjarige, meestal halfhoutachtige/kruidachtige struik of heester. Het groene blad is samengesteld, oneven geveerd en heeft bij kneuzing een onaangename geur. De bladrand is gezaagd.

Platte geelwitte schermen in juni die zelffertiel zijn (zelfbestuivend).

De bladverliezende struiken wortelen erg oppervlakkig. Vlierbessenstruiken kunnen ook gemakkelijk tot boom omgevormd worden.

Het is een eenhuizige insectenbestuiver. Astma-gevoelige mensen kunnen omwille van de overvloedige pollen beter geen vlier planten.


Om vlierbessen (steenvruchten) te bekomen zijn geen mannelijke bestuivers noodzakelijk.

Sambucus nigra: blad, bloemen en zwarte vlierbessen

Vlierstruiken kunnen bij sterke groei 3-8 m hoog en 3-5 m breed worden.
De scheuten zijn aanvankelijk groen en met wratten bedekt. Later wordt de schors grijsachtig en vertoont talrijke scheurtjes. Onder de schors bevindt zich een tweede schors die lichtgroen van kleur is. 
De twijgen zijn gevuld met wit merg.
Talrijke voorjarige scheuten, welke het jaar erop bloemen dragen.
De witte schermbloemen verschijnen in mei-juni en zijn bruikbaar voor limonade te maken.

Glanzende, blauwzwarte wrangsmakende bessen (6-8 mm dik) die veel ijzer bevatten. Er bestaat ook een witvruchtige vorm van de vlier, die ook zeer goed te verwerken is tot bijvoorbeeld wijn. (Sambucus nigra albida)

De rijpe vlierbessen zijn rijk aan de vitaminen ( A, B, C), kalium, invertsuiker, sporenelementen, organische zuren, tannine/ looizuur en bio-actieve stoffen.

Onrijpe vlierbessen en groene plantendelen zijn giftig. Ook rijpe bessen kan je best eerst koken, dan wordt het gif afgebroken..

Van de rijpe vlierbessen maak je sap, wijn of hoestsiroop.  

 

Vlierbessen zijn gemakkelijk te vermeerderen!

  • Vlier is eenvoudig te vermeerderen met winterstekken of houtstekken

De vermeerdering kan bij voorkeur gebeuren door winterstekken tijdens de maanden november - februari. Gewone winterstekken van een lengte van ca 25-30 cm geven een tamelijk goede beworteling. Zie ook "Stekkalender fruitsoorten"

  • Vlierbomen enten

Om vlierbomen op stam te krijgen kan men enten op het ras 'Prägarten'.

  • Vogels zaaien vlier overal uit

Zaaien is mogelijk, maar hierbij gaan de meeste gewenste eigenschappen verloren. De in het wild voorkomende vlierstruiken worden meestal door de vogels verspreid. Deze zaailingen hebben meestal kleine bessen, zijn ongelijk rijp en zijn soms laat rijp.

Planttips voor vlierbessen in de tuin:

Vlierbessen groeien optimaal op humusrijke, vochthoudende, stikstofrijke gronden die niet te nat of te droog zijn.
Op goede grond is de productie beter dan op minder goede grond.

De pH mag licht zuur tot licht alcalisch zijn (6 tot 7,5). Bij voorkeur heeft de vlier een licht alcalische zandgrond.

Ze groeien best op een zonnige plaats, maar verdragen ook half schaduw. Een zonnige standplaats doet de bessen gelijkmatiger rijpen, zodat de pluk vlotter kan verlopen.

Grasstroken onder de vlier zijn toegelaten.

Vlierstruiken zijn goed bestand tegen luchtverontreiniging.

Plantafstanden van struiken: 6 x 4 m of 5 x 4 m 
Plantafstand van vlier op stam: 5 x 3 (3,5) m. Een steunpaal is noodzakelijk voor de boomvormen.

Gebruik bij voorkeur sterke éénjarige- of tweejarige planten.

Vlier snoeien? Snoeien van oudere vlierbessenstruiken: 

Tracht de 6- 8 stevige laagstaande eenjarige twijgen te behouden. Zware twijgen mogen teruggesnoeid worden op 2 paar ogen.

Oude struiken: verwaarloosde struiken laten zich goed snoeien. Snoei (zaag) terug tot 30-50 cm boven de grond.

Snoeitijdstip november- maart of eventueel na de bloei (juni).  Zie ook "Fruit-Snoeikalender"

Aanbevolen vlierrassen voor verwerking tot vitaminerijke drankjes:

Vlierbessenrassen bestaan in de kleuren paarszwart, zwart en rood. 
De bessen zijn oogstbaar tijdens de maanden september- oktober. 

Vanaf het 2de jaar kunnen de eerste bessen geoogst worden. Bij alle rassen is 2-3 keer doorplukken noodzakelijk. In volle productie kan één struik ongeveer 25 kg bessen geven.

Een hoog kleurstofgehalte hebben de rassen 'Skondol', 'Samyl', 'Sampo', 'Mammut' en 'Haschberg'. Neem bij voorkeur rassen die bij rijpheid donkerrode vruchtstelen hebben. De groene delen bevatten de toxische stof sambunigrine.

Vogelafweer voor de rijpende bessen is meestal wenselijk. 

Vlierbessenstruiken/ bomen zijn ongeveer 15 jaar in productie en daarna begint de kwaliteit en productie sterk achteruit te gaan.

 Vlierbesras of CV

Plantkenmerken

Oogsten van vlier

Kenmerken van de bessenSambucus nigra: tros met zwarte vlierbessen

Opmerkingen

'Allesøe'

  (Tweejarige vlierbesplanten kunnen 62 trossen/ 7,6 kg per struik geven)   Deens ras. 

'Gerda'
BLACK BEAUTY ®

Donkerbruin/ paars blad. Roze bloemen in juni met zoete citroengeur. Vlierbessen zijn zeer geschikt voor wijnbereiding. Paarse-zwarte bessen. Nieuwe cv uit Groot-Brittanië. Na 8 jaar slechts 3 m hoogte.

'Haschberg'

Matige tot soms sterke, boomachtige groei. Regelmatige rijping van de bessen. 2de helft van september. Iets onregelmatige rijping. Hoog kleurstofgehalte. Blauwzwarte, grote bessen. Oostenrijkse selectie. Zeer productief ras. Meerdere keren doorplukken. Vogelschade komt minder snel voor bij dit ras.

'Korsør'

Sterke en steile groei. 2de helft september. Gelijkmatige rijping. Zeer grote trossen met rode stelen. De bessen zijn groot, rond, glad en vrij zoet. Laag anthocyaangehalte. Enkele bessen per tros rijpen later. De bessen geven licht gekleurd/ helder sap. Per 100 gram 20 mg vit.C.

'Mammut'

Middelsterkgroeiend, breedopgaand. Hoogte ca 5 m. Einde augustus; gelijkmatig rijp Hoog kleurstofgehalte. Zwartblauwe, ronde saprijke steenvruchten in middelgrote trossen. Bessen zijn ongeveer 6 mm dik Bloemen (juni) zijn geschikt voor thee.

'Riese aus Vossloch'

    Grote bessen Zeer windvast. Kan als windkering gebruikt worden.

'Sambu'

Matig sterk. Vrij steile/ sterke groei. Eerste helft september. Kleine trossen met extra grote bessen. Donker sap. Regelmatige rijping. Bessen hebben een sterke vliersmaak.

'Samdal'

    Grote trossen en grote bessen. Deens ras met zeer hoge productie.

'Samidan'

    Grote bessen aan zeer grote trossen. Deens ras. Bijzonder hoge productie.

'Sampo'

Matig sterke groei. Goed vertakt.   Zeer goed smakende grote bessen. Hoog kleurstofgehalte. Zeer productieve Deense selectie. Zeer geschikt voor sapbereiding.

'Samyl'

Matig sterke groei.   Hoog kleurstofgehalte.  

'Viridis'

    groene bessen; gemiddelde besgrootte Minder snel aangetast door vogels.
     


Enkele rassen van zwarte vlier, fruitplanten, fruitstruiken, fruitbomen en tuinplanten zijn ook bij online postorder-kwekerijen of tuincentra te bestellen:
.

Verwerking van de rijpe vlierbessen:

Probeer de rijpe bessen altijd te koken om het sap te verzamelen. Door het koken worden eventuele overblijvende gifstoffen vernietigd.

Zwarte vlierbes-Sambucus nigra 'Haschberg' Zwarte vlierbes-Sambucus nigra 'Sampu' Zwarte vlierbes-Sambucus nigra albida: witvruchtige vlier
'Haschberg' 'Sampo' Sambucus nigra (var.) albida  
Roodbladige vlierbes-Sambucus 'Gerda' BLACK BEAUTY
 'Gerda' BLACK BEAUTY

Vlierbeslimonade. Recept van een fris vlierbloesemdrankje: 


Benodigdheden voor vlierbloesemlimonade:

15 vlierbloemschermen 
1/2 liter kokend water 
1/2 kg suiker 
2-2,5 citroenen 
10 gr citroenzuur 
Hoe bereiden we ons drankje?

Werkwijze:
Kook 1/2 liter water en los er de suiker in op 
Doe 15 bloesems + de stukjes citroen met schil en citroenzuur in een kom (liefst inox) 
Gebruik alleen citroenen waar de schil onbehandeld is en anders zonder de schil! 
Giet er het kokende suikerwater bij 
Laat 4 dagen trekken op een koele plaats 
Zeef alles.
Verdeel alles in porties 

Bovenstaand mengsel kan ook diepgevroren worden. Een koffielepeltje van het diepgevroren mengsel als bodempje in een glaasje champagne of mousserende wijn zorgt voor een prima en uiterst verfrissend” aperitiefje, wil men een iets straffer aperitief, dan kan men aan het geheel nog een scheutje witte Rhum toevoegen. Ook als sorbet komt het mengsel uitstekend tot zijn recht, in een mooi sorbetglas met een beetje witte rhum overgoten, is dit een feestelijk tussendoortje, en op een zwoele zomeravond bij een zomerse barbecue helpt dit laatste om de maag even tot rust te laten komen alvorens ons terug op het zwaardere werk te gooien.
Dit mengsel is ook dorstlessend in zéér koud spuitwater, het wordt toegevoegd naar eigen smaak.

 Voor meer informatie: zie boek "Groente & Fruit Encyclopedie"

plaatje index

Veel fruitplezier!

Laatste aanpassing: 11/11/13          G. De Kinder https://twitter.com/gdekinder

 

Bronnen - Literatuur - foto's  
Fruitindex bij plantennomenclatuur
Vlierbessenstruiken planten, snoeien en vermeerderen.

 

 
Vragen? Stel uw fruitvragen, lees tips in de fruitblog "Inheems- en uitheemsfruit - FruitABC" en https://twitter.com/gdekinder